Achtergrond
Of zij zich nu in een vluchtelingenkamp bevinden of elders (grote aantallen vluchtelingen bevinden zich namelijk in steden of hebben zelf een plek gevonden buiten de kampen), steeds zal voor een individu moeten worden bepaald of hij/zij als vluchteling zal worden aangemerkt.
Erkenning
In principe is het erkennen van iemands status als vluchteling een taak van de overheden van de landen waar vluchtelingen terecht zijn gekomen. Zij zijn ook verantwoordelijk voor hun bescherming. Omdat vluchtelingen in het Zuiden vaak in zeer grote stromen komen (denk bijvoorbeeld aan Darfur, Somalië, Irak) zal vaak voor grote groepen in één keer bepaald worden dat zij vluchtelingen zijn – puur gebaseerd op de situatie die zij ontvluchten (de zgn. prima facie erkenning).
Echter, net als in Nederland kan het ook zo zijn dat een individueel proces tot erkenning als vluchteling moet worden doorlopen (refugee status determination of RSD procedures).
Kwetsbaar
Erkenning, zowel op de collectieve als op de individuele methode, wordt soms gedaan door de overheden van de gastlanden, die hiervoor primair verantwoordelijk zijn. Dit maakt de rechtspositie van vluchtelingen kwetsbaar. Soms hebben deze landen het Vluchtelingenverdrag of andere mensenrechtenverdragen niet ondertekend, waardoor er geen internationale basis is voor erkenning.
In andere gevallen hebben zij dit wel gedaan, maar is dit niet omgezet in nationale wetgeving. Bij gebrek aan een goed nationaal systeem (bijv. een rechtbank die zich kan uitspreken over vluchtelingenzaken) is het voor vluchtelingen heel moeilijk om een beslissing van de autoriteiten om iemand niet te erkennen – waarmee dus ook geen bescherming wordt geboden – aan te vechten.
Verantwoordelijkheid
In veel landen in het Zuiden is de situatie echter nog moeilijker. Vaak nemen nationale overheden helemaal geen verantwoordelijkheid voor de juridische bescherming van vluchtelingen – deze verantwoordelijkheid moet dan worden overgenomen door de vluchtelingenorganisatie van de Verenigde Naties, UNHCR. In vrijwel alle vluchtelingenkampen speelt UNHCR de belangrijkste rol in de bescherming en bepaalt deze organisatie vaak wie er wel of niet wordt erkend. Ook wanneer het gaat om individuele procedures (RSD) speelt UNHCR een grote rol.
Procedures
In zo’n 80 landen is het niet de overheid die asielprocedures voert, maar UNHCR. Hoewel opgericht als een wereldwijde organisatie om zorg te dragen voor de bescherming van vluchtelingen, zijn de procedures die UNHCR voert vaak weinig transparant, willekeurig en bieden zij aan vluchtelingen weinig mogelijkheden om hun recht te halen. Vluchtelingen krijgen bijvoorbeeld vaak geen reden te horen waarom hun aanvraag is afgewezen, mogen hun dossiers niet inzien en hebben geen mogelijkheid om bij een onafhankelijke rechter in beroep te gaan (UNHCR valt als internationale organisatie namelijk buiten nationale rechtssystemen). Voor een overzicht van de problematiek van de RSD procedures bij UNHCR, zie www.rsdwatch.org.
Noodzakelijk
Dit alles maakt rechtsbescherming van vluchtelingen heel fragiel. Dit maakt ook het werk van de organisaties die Stichting 3R steunt heel moeilijk, maar vooral heel noodzakelijk.
